Thực trạng nhiễu loạn thu chi trong ngành giáo dục

Thực trạng nhiễu loạn thu chi trong ngành giáo dục với 3 “nhiễu loạn” lớn: xà xẻo ngân sách, chạy trường chạy lớp và tận thu của học trò. Nhiều năm nay, Bộ GD & ĐT cũng như cấp Sở, ngành giáo dục địa phương đã giao Thanh tra giáo dục “ trị” nhiễu loạn này.

Vậy “liều thuốc cổ truyền” mang tên Thanh tra thời gian qua có chữa được căn bệnh trầm kha của ngành này không? Pháp lý kỳ này sẽ phân tích làm rõ.

Thanh tra thường bị động và “ngộ nghĩnh” trước tiêu cực của ngành

Có một thực tế nằm lòng là trước khi đến thanh tra thì ngành giáo dục thường báo trước, hoạt động thanh tra bị động trước tiêu cực và có tiêu cực trong đội ngũ thanh tra…

Theo báo cáo của Bộ GD-ĐT, ngành GD-ĐT có số lượng thanh tra viên và cộng tác viên đông đảo nhất trong tất cả các bộ, ngành hiện nay. Năm học 2012 – 2013, thanh tra các Sở GD-ĐT trong cả nước đã tiến hành thanh tra tại 897 cơ sở giáo dục, chiếm tỷ lệ 24%. Gần 1.000 cơ sở được thanh tra xem xét, nhắc nhở, hướng dẫn…

 

Đề án kiên cố hóa trường lớp đối với ngành giáo dục bị cắt xén, ăn bớt nhiều, nên nhiều học trò vẫn phải ngồi trong lớp học dột nát (Ảnh minh họa)

Hoạt động thanh tra giáo dục phải dân chủ, kịp thời là một trong những nguyên tắc được quy định tại Điều 4 Nghị định số 42/2013/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động thanh tra giáo dục. Ngoài ra, Luật

Thanh tra 2010 quy định hoạt động thanh tra bao gồm ba hình thức chủ yếu: hoạt động thanh tra được thực hiện theo kế hoạch, thanh tra thường xuyên hoặc thanh tra đột xuất (Điều 37).

Thế nhưng có một thực tế là, hoạt động thanh tra các sai phạm trong thu chi của ngành giáo dục vẫn còn chậm trễ, bị động, không kịp thời. Hầu hết những đợt thanh tra theo kế hoạch và thanh tra thường xuyên chỉ mang tính hình thức. Thanh tra chỉ thực sự được tiến hành khi có khiếu nại, tố cáo và sai phạm chủ yếu được phát hiện thông qua  báo chí, “người trong cuộc”, người dân và một số cuộc thanh tra đột xuất.

Những ví dụ minh chứng cho việc “bị động” trong công tác thanh tra phải kể đến như: Đề án kiên cố hóa trường lớp học và nhà công vụ cho giáo viên giai đoạn 2008 – 2012 trong phạm vi toàn quốc. Trong suốt 4 năm triển khai thực hiện Đề án, Thanh tra Bộ GD-ĐT cùng với thanh tra các tỉnh, thành phố được giao nhiệm vụ giám sát, kiểm tra những sai phạm của các đơn vị liên quan. Thế nhưng phải đến năm 2012, khi trực tiếp Thanh tra Chính phủ vào cuộc mới phát hiện và xử lý được những sai phạm nghiêm trọng đó. Kết quả thanh tra đã đề nghị xử lý về kinh tế tổng số tiền 215 tỷ đồng, xử lý hành chính 263 tập thể và 200 cá nhân liên quan đến sai phạm. Có thể nói sự vào cuộc của Thanh tra chính phủ và thanh tra Bộ GD-ĐT ở thời điểm này là quá chậm trễ, không ngăn chặn được từ đầu các hành vi “rút lõi”, “xà xẻo” ngân sách nhà nước chi cho ngành giáo dục.

Dù được cả xã hội quan tâm nhưng học sinh miền núi đi học vẫn rất khó khăn, vất vả
(Ảnh minh họa)

Ngay tại Hà Nội, một trường hợp điển hình là Trường tiểu học tại Lại Thượng (Thạch Thất, Hà Nội) khánh thành từ năm 2010 đến nay vẫn chưa đưa vào sử dụng. Chỉ sau khi có phản ánh của báo chí về việc một số trường học trên địa bàn được đầu tư kinh phí lớn nhưng thi công kéo dài tới hơn 2 năm vẫn chưa bàn giao, sở GD-ĐT mới yêu cầu các đơn vị rà soát, báo cáo tổng số dự án các cấp học trên địa bàn đang xây dựng dở dang, chưa bàn giao đúng tiến độ.

Hay như sự việc hàng loạt nhà vệ sinh kém chất lượng của trường học ở tỉnh Quảng Ngãi có giá “khủng”. Phải đến lúc dư luận bức xúc, cơ quan báo chí lên tiếng thì Sở GD-ĐT tỉnh Quảng Ngãi mới tổ chức cuộc họp báo về vấn đề này và Phó giám đốc Sở GD-ĐT Quảng Ngãi mới khẳng định sở sẽ thành lập đoàn thanh tra, nếu phát hiện cán bộ có sai phạm hoặc tiêu cực sẽ xử lý nghiêm.

Công tác thanh tra của ngành giáo dục khi có bức xúc của dư luận về tiêu cực chạy trường, chạy lớp còn “ngộ nghĩnh” hơn. Ông Nguyễn Đức Vui, Chánh thanh tra Sở GD&ĐT Hà Nội cho biết vào đầu mùa tuyển sinh, lãnh đạo Sở sẽ phân cấp xuống các Phòng GD&ĐT địa phương để kiểm tra. Nếu phát hiện ra trường hợp chạy trường chạy lớp, Sở sẽ gửi công văn về cho các phòng xử lý.

Chạy trường chạy lớp là một vấn nạn khó phát hiện vì diễn ra trong “bí mật”. Trong việc chạy trường lớp, phụ huynh và giáo viên thường liên kết chặt chẽ với nhau vì lợi ích của mỗi bên (một bên là lợi ích cho con cái, một bên là lợi ích vật chất) và cả hai bên đều sai phạm. Chính vì vậy, việc tố cáo từ những người trong cuộc ( phụ huynh học sinh) là không nhiều, thậm chí là ít. Nếu chỉ kiểm tra chung chung vào đầu mùa tuyển sinh như cách làm của Sở Giáo dục đào tạo Hà nội thì có phát hiện được tiêu cực không? Chắc chắn là không.

Lạm thu, tận thu của học trò tại trường học là vấn đề nhức nhối, ai ai cũng biết, cả xã hội đều biết và biến tướng muôn hình vạn trạng, nhận được nhiều tiếng kêu ca phàn nàn, phản ứng gay gắt từ phía cha mẹ học sinh. Ngành giáo dục cho biết, ngay từ đầu năm học, sở GD-ĐT các tỉnh, thành phố cũng thành lập các đoàn thanh tra việc thu chi tại trường học. 100% số trường trên địa bàn các tỉnh, thành đã ký cam kết thực thi đúng quy định, không lạm thu. Làm kiểu này thì cần gì đến các đoàn Thanh tra

Các trường kí cam kết với các sở không lạm thu. Các phụ huynh học sinh vì tương lai con em của họ, buộc phải kí “ cam kết” với nhà trường “ tự nguyện nộp các khoản thu”. Vậy là hòa cả làng. Và vấn nạn tận thu của học trò năm nay qua năm khác vì thế mà tha hồ hoành hành nhức nhối bởi các thầy cô không bị chế tài nào xử lý

Nhìn vào bức tranh được mô tả trên đây, dường như chúng ta đang thấy một thực trạng: Thanh tra ngành giáo dục “lười vận động” hay nói đúng hơn là “ngại va chạm” với tiêu cực của ngành! Vì nếu muốn làm, không khó!

Thanh tra báo trước và các chiêu trò đối phó của nhà trường .

Trong 3 hình thức thanh tra: Thanh tra được thực hiện theo kế hoạch, thanh tra thường xuyên hoặc thanh tra đột xuất thì xem ra hình thức thanh tra đột xuất là hiệu quả hơn cả, có thể khiến các đơn vị bị thanh tra không kịp trở tay, từ đó có thể phát hiện ra sai phạm và xử lý. Thế nhưng một điều khá kỳ lạ trong ngành giáo dục nước ta là các hoạt động thanh tra kiểu này rất ít và hiếm, nếu có thì được thông tin khá nhanh chóng, thậm chí là rầm rộ trước bất kỳ cuộc thanh tra nào, ngay cả thanh tra đột xuất.

Thanh tra Sở GD-ĐT Hà Nội chỉ yêu cầu trường Tiểu học Văn Bình (huyện Thường Tín, Hà Nội) dừng việc may đồng phục với giá đắt đỏ chứ không có một hình thức hay chế tài nào xử phạt.

Để đối phó với thanh tra giáo dục về vấn nạn tận thu của học trò, nhiều trường học có sai phạm đã sử dụng rất nhiều chiêu thức hiệu quả như: Tạm thời “án binh bất động” -  vì biết trước thời gian thanh tra đi nên hầu hết các trường chưa tổ chức họp phụ huynh để phổ biến về các khoản thu đầu năm. Giải thích lấp liếm bằng cách lách luật. Ví dụ như Điều 105 Luật Giáo dục 2005 quy định về học phí, lệ phí tuyển sinh. Theo đó, ngoài học phí và lệ phí tuyển sinh, người học hoặc gia đình người học không phải đóng góp bất cứ một khoản tiền nào khác. Thế nhưng khoản 2 Điều 101 Luật GD 2005 sửa đổi bổ sung 2009 lại cho phép các tổ chức, cá nhân tài trợ, ủng hộ để phát triển sự nghiệp giáo dục nhưng nhà trường không được lợi dụng việc tài trợ, ủng hộ cho giáo dục để ép buộc đóng góp tiền hoặc hiện vật. Dựa vào quy định mở này, nhà trường lách luật, sau đó hợp pháp hóa bằng những hóa đơn, chứng từ, giấy cam kết xác nhận sự đóng góp tự nguyện của phụ huynh học sinh.

Mới đây, một số vị phụ huynh (xin được giấu tên để bảo toàn cho con cái của họ) có con đang theo học lớp 1 tại trường tiểu học Tân Triều, Thanh Trì, Hà Nội (ngôi trường bị tố có nhiều tai tiếng trong tận thu của học sinh) lại tiếp tục bức xúc phản ánh với Phóng viên về những  “chiêu trò” đối phó với thanh tra của giáo viên trường này. Một phụ huynh cho biết: sau khi chị cùng nhiều phụ huynh khác phản ánh hành vi lạm thu từ việc “dạy thêm giả” đối với khối học sinh lớp 1 của trường tiểu học Tân Triều, Ban giám hiệu nhà trường đã bị thanh tra giáo dục vào kiểm duyệt. Thế nhưng nhà trường đã nhanh chóng lấp liếm bằng những giấy tờ được hợp lý hóa và hợp pháp hóa từ trước. Giải thích về việc tại sao trên giấy tờ làm việc với Phòng GD-ĐT huyện, nhà trường báo cáo phí học thêm 60.000đ/tháng nhưng các phụ huynh đều phản ánh thực tế thu 60.000đ/tuần, Ban giám hiệu khẩy tay: “Các phụ huynh nghe nhầm”. Còn về “dạy thêm giả”, nhà trường cũng có chiêu trò để phủ nhận.
Theo phản ánh của một số phụ huynh, mới đây trường này còn nghĩ ra một chiêu trò mới để tận thu tiền của học trò mà vẫn có “ chứng cứ” “lòe” được Thanh tra và Sở GD- ĐT. Cụ thể, để hợp lý hóa số tiền “ bòn rút” thêm được của học trò, những giáo viên trường này yêu cầu, thậm chí “ép” các phụ huynh học sinh phải “ tự nguyện gửi con ngoài giờ hành chính” bằng cách phụ huynh phải kí giấy đề nghị và cam kết tự nguyện gửi con ngoài giờ và đương nhiên các phụ huynh phải “ tự nguyện” nộp tiền cho các cô trông con cho họ.
Nếu đúng như các phụ huynh phản ánh thì đúng là lương tâm của nhiều nhà giáo đã “ cạn đáy”. Vấn nạn và chiêu trò này xin gửi về Thanh tra Bộ GD và ĐT cần làm rõ.

Nếu tình hình nóng quá, nhà trường tiến hành song song cách thứ 3 – “cầu cứu” từ phía phụ huynh học sinh: Bằng cách đánh vào tâm lý của các bậc làm cha làm mẹ, luôn mong con em mình được học tập trong môi trường yên ổn, không có tai tiếng. Ban giám hiệu nhà trường đã cầu hòa, xoa dịu và đề nghị phụ huynh học sinh cùng hợp tác với nhà trường, kín kẽ để tránh tai tiếng xấu cho ngôi trường mà con em họ đang theo học, đổi lại nhà trường sẽ hoàn trả toàn bộ hoặc một phần các khoản phí đã thu, chuyên tâm giảng dạy giúp đỡ cho sự nghiệp học hành của các em được suôn sẻ về lâu về dài.

Thanh tra “đi đêm” với cơ sở

Một nguyên nhân không kém phần “quan trọng” và khá nhạy cảm làm cho loại “thuốc” mang tên “Thanh tra” trở nên ít tác dụng nữa đó là đạo đức, phẩm chất yếu kém của một số thanh tra viên. Thực tế có không ít hiện tượng thanh tra giáo dục “đi đêm” với các cơ sở sai phạm để hưởng lợi từ việc bao che hoặc xử lý nhẹ tay. Một loạt các thanh tra viên của sở giáo dục như Tây Ninh, Quảng Ninh, Sơn La…  thời gian qua đã bị xử lý hành chính do làm sai lệch kết quả thanh tra cho thấy sự đi xuống về đạo đức và phẩm chất của một bộ phận thanh tra viên nói riêng và đạo đức phẩm chất công chức nói chung.

Thống kê Bộ GD-ĐT cho biết, trong năm học 2012 – 2013, có trên 1.000 lượt thanh kiểm tra dạy thêm, học thêm ở nhiều địa phương như Hà Nội, Đồng Nai, Đà Nẵng… nhưng các tổ chức, cá nhân vi phạm chỉ bị phạt 11 triệu đồng! Từ thực tế đó cho thấy, Thanh tra giáo dục phát hiệu tiêu cực quá ít, sau đó xử lý lại thiếu nghiêm minh.

Nhiều sai phạm trong thu chi sau khi được thanh tra xong, thanh tra giáo dục chỉ kết luận chung chung về hướng xử lý hoặc chỉ mang tính chất đề nghị chứ không đề nghị truy và xử lý tới cùng. Chẳng hạn như vụ việc ở Trường Tiểu học Văn Bình (huyện Thường Tín, Hà Nội), nhiều gia đình học sinh bức xúc khi hội phụ huynh cùng với nhà trường quyết định thay đồng phục cho học sinh với giá cao. Sở GD-ĐT Hà Nội sau khi tiến hành thanh tra cũng chỉ dừng lại ở việc chỉ đạo nhà trường phải dừng việc may mẫu đồng phục này chứ không có một hình thức hay chế tài nào xử phạt đối với lãnh đạo nhà trường.

Trong khi đó, các vi phạm về thu chi của học sinh đã có quy định khá đầy đủ về chế tài để áp dụng xử phạt (quy định cụ thể tại Nghị định số 49/2005/NĐ-CP về xử phạt hành chính trong lĩnh vực giáo dục; Chương II Nghị định số 106/2003/NĐ-CP về xử phạt hành chính trong lĩnh vực phí, lệ phí). Việc đề nghị xử lý mang tính chung chung hoặc chỉ yêu cầu dừng hành vi sai phạm mà không áp dụng chế tài xử phạt, là không đúng quy định của pháp luật và góp phần làm cho tình trạng nhiễu loạn thu chi trong ngành giáo dục trở nên trầm trọng hơn.

Tất cả những biểu hiện trên đây cho thấy Thanh tra giáo dục không phát huy được vai trò của mình trong việc đẩy lùi các vấn nạn của ngành giáo dục. “Liều thuốc” mang tên Thanh tra đã bị nhờn, không còn tác dụng đối với “căn bệnh nan y” của ngành này!

- St -